Słownik pojęć

ZAWINIONE PRZESŁANKI ROZWODU
Sąd może orzec rozwód, w okolicznościach nastąpienia między małżonkami zupełnego i trwałego rozkładu pożycia. Do zawinionych przyczyn rozkładu pożycia między innymi należą: alkoholizm oraz inne nałogi, groźba, nieetyczne postępowanie, agresja,nieróbstwo,niegospodarność,niewierność,nieporozumienia na tle seksualnym oraz odmowa współżycia płciowego, opuszczenie małżonka,odmowa wzajemnej pomocy, zaniedbywanie małżonka oraz rodziny, negatywny stosunek do rodziny małżonka.

POJĘCIE WINY
W wyroku rozwodowym sąd orzeka czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia.
Zatem ustalenia wymaga, że postępowanie małżonka jest sprzeczne z normami prawnymi, które wskazują obowiązki małżonka oraz że sprzeczność ta jest efektem umyślności lub niedbalstwa. Do sądu orzekającego należy ustalenie czy między postępowaniem małżonka niezgodnym z normami prawnymi, a zaistniałym rozkładem pożycia małżeńskiego następuje związek przyczynowy.

ZANIECHANIE ORZEKANIA O WINIE
Przy zgodnej wspólnej woli małżonków oraz złożonym w związku z tym wnioskiem sąd zaniecha orzekania o winie. W takim przypadku obojga małżonków uważa się za niewinnych.

NIEZAWINIONE PRZESŁANKI ROZWODU
Niezawinionymi przesłankami rozwodu mogą być np.: bezpłodności jednego z małżonków, różnica poglądów religijnych, politycznych i społecznych, duża różnica wieku pomiędzy małżonkami.

RODZINNY OŚRODEK DIAGNOSTYCZNO – KONSULTACYJNY
Jest to instytucja, która z zajmuje się między innymi:
• przeprowadzaniem badań psychologicznych, pedagogicznych lub lekarskich oraz wydawaniem na ich podstawie opinii na zlecenie sądu lub prokuratora,
• prowadzeniem mediacji w sprawach nieletnich i sprawach rodzinnych na zlecenie sądu,
• sprawowaniem opieki specjalistycznej nad nieletnimi skierowanymi przez sąd,
• prowadzeniem poradnictwa specjalistycznego dla nieletnich, ich rodzin oraz rodzin zagrożonych demoralizacją, na zlecenie sądu,
• współdziałają z placówkami wykonującymi orzeczenia sądu, instytucjami
i organizacjami zajmującymi się problematyką ochrony i umacniania rodziny.

EKSMISJA JEDNEGO Z MAŁŻONKÓW
W wyjątkowych wypadkach, gdy jeden z małżonków swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może nakazać eksmisję tego małżonka, na żądanie drugiego małżonka. Jest to fakultatywne orzeczenie Sądu wymaga wniosku małżonka, któremu drugi w sposób zawiniony rażąco uniemożliwia dalsze wspólne zamieszkiwanie małżonków po orzeczeniu rozwodu. Powodem orzeczenia eksmisji może być stałe nadużywanie alkoholu, narkotyków, stosowanie przemocy wobec małżonka. Orzeczenie eksmisji nie jest uzależnione od tytułu prawnego do zajmowanego lokalu.

SKUTKI ROZWODU
- ustanie małżeństwa – następuje to z chwilą uprawomocnienia się wyroku orzekającego rozwód, rozwiedzeni małżonkowie mogą zawrzeć nowe małżeństwa,
- ustanie wspólności ustawowej – jeżeli małżonkowie żyli we wspólności majątkowej małżeńskiej rozwód ma skutek jej ustania.
- nazwisko – w ciągu 3 miesięcy od chwili uprawomocnienia się orzeczenia rozwodu małżonek rozwiedziony, który wskutek zawarcia małżeństwa zmienił swoje dotychczasowe nazwisko, może złożyć oświadczenie przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, iż powraca do nazwiska, które nosił przed zawarciem małżeństwa,
- władza rodzicielska -Sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków. Może powierzyć wykonywanie władzy jednemu z rodziców ograniczając władzę rodzicielską drugiego. Może także nie ograniczać władzy żadnego z rodziców.
- powstanie obowiązku alimentacyjnego dla dzieci- w przypadku, gdy rozwiedzeni małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci Sąd może w wyroku rozwodowym orzec o obowiązku alimentacyjnym wobec nich,
- alimenty dla małżonka - wobec małżonka, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia Sąd może w wyroku rozwodowym zawrzeć orzeczenie o alimentach,
- podział majątku wspólnego- na wniosek jednego z małżonków sąd może w wyroku orzekającym rozwód dokonać podziału majątku wspólnego. Sąd dokonuje tego, jeżeli przeprowadzenie podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu,
- wyłączenie od dziedziczenia - małżonkowie po rozwodzie nie dziedziczą po sobie na mocy ustawy.
- ustanie domniemania pochodzenia dziecka - skutkiem rozwodu jest brak prawnego domniemania, że dziecko pochodzi z małżeństwa, jeżeli urodziło się po upływie 300 dni od orzeczenia rozwodu.

NIEDOPUSZCZALNOŚĆ ROZWODU
Orzeczenie rozwodu nie jest dopuszczalne, jeżeli wskutek niej miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Rozwód nie jest również dopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód albo że odmowa jego zgody na rozwód jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Orzeczenie rozwodu może być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego np. gdy jeden z małżonków jest nieuleczalnie chory.Rozwód jest niedopuszczalny, gdy żąda go małżonek wyłącznie winy rozkładu pożycia. Jednakże od tej zasady istnieją dwa wyjątki: jeżeli drugi z małżonków wyraża zgodę na rozwód albo jeżeli odmowa zgody na rozwód jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Zgoda na orzeczenie rozwodu musi być wyrażona przed sądem orzekającym oraz istnieć w chwili wydawania wyroku.

OBOWIĄZEK ALIMENTACYJNY MIĘDZY ROZWIEDZIONYMI MAŁŻONKAMI
Sprzeczne z zasadami współżycia społecznego byłoby pozostawianie bez żadnego zabezpieczenia po rozwodzie małżonka potrzebującego pomocy, zwłaszcza tego, który nie dał powodu do rozwiązania małżeństwa.
- roszczenie alimentacyjne nie mają charakteru odszkodowawczego, bo prawo polskie nie przewiduje naprawienia szkody, jakiej jeden z małżonków doznał w wyniku rozwodu,
- źródłem obowiązku alimentacyjnego nie jest orzeczenie rozwodu, ale małżeństwo, prawo to istnieje nie z powodu rozwodu, lecz mimo rozwodu.
Alimentów może żądać:
1) MAŁŻONEK ROZWIEDZIONY,
2) KTÓRY NIE ZOSTAŁ UZNANY ZA WYŁĄCZNIE WINNEGO ROZKŁADU POŻYCIA MAŁŻEŃSKIEGO, tzn. może się domagać: niewinny od winnego, niewinny od niewinnego, winny od winnego
3) MAŁŻONEK W NIEDOSTATKU
Jednakże istnieją przypadki, kiedy małżonek domagający się alimentów nie musi znajdować się w niedostatku, jeśli: jeśli żąda niewinny od winnego, albo rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego

WYSOKOŚĆ ALIMENTÓW
Wysokość alimentów wyznaczana jest przez usprawiedliwione potrzeby uprawnionego i możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego.

USTANIE OBOWIĄZKU ALIMENTACYJNEGO MIĘDZY MAŁŻONKAMI
następuje przez
a) śmierć jednej ze stron,
b) zawarcie nowego małżeństwa przez małżonka uprawnionego.
c) z upływem 5 lat od orzeczenia rozwodu, jeśli:
- zobowiązanym jest małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia,
- sąd ze względu na wyjątkowe okoliczności, na żądanie uprawnionego, przedłuży termin,
- przedłużenie może nastąpić także na drodze umowy zawartej przez byłych małżonków.

PODZIAŁ MAJĄTKU WSPÓLNEGO
Sąd w wyroku orzekającym rozwód może dokonać podziału majątku wspólnego, jeżeli przeprowadzenie podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu. Jednocześnie sąd nie może dokonać podziału majątku wspólnego z urzędu.
W wyroku rozwodowym sąd nie orzeka o ustaniu ustawowego ustroju majątkowego, ponieważ ustaje on ex lege z chwilą uprawomocnienia się tego wyroku.
Do podziału w procesie stosuje się ponadto szczególne zasady tego podziału:
- wniosek jest niedopuszczalny, jeżeli wspólnota majątkowa już wcześniej ustała i toczy się odrębne postępowanie o podział wspólnoty ustawowej,
- wniosek jest niedopuszczalny, gdy dokonanie podziału wymagałoby udziału osoby trzeciej w sprawie rozwodowej,
- dopuszczalne jest przeprowadzenie podziału w procesie rozwodowym na podstawie ugody sądowej.

SEPARACJA
Należy wyróżnić:
1. separację faktyczną- nie istnieje wspólne pożycie, natomiast stan prawny się nie zmienia,
2. separację sądową- unormowana prawnie i orzekana przez sąd w orzeczeniu o charakterze konstytutywnym- usankcjonowanie orzeczeniem sądowym stanu separacji faktycznej ze skutkami typowymi dla orzeczenia rozwodu, zawsze jednak z wyjątkiem zniesienia więzi małżeńskiej.
Jej orzeczenie może nastąpić:
a) co do zasady w trybie procesowym,
b) wyjątkowo w trybie nieprocesowym, jeśli:
- małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci,
- zgodne żądanie małżonków.

PRZESŁANKI DOPUSZCZALNOŚCI SEPARACJI
1) zupełny rozkład pożycia między małżonkami,
2) nie może ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo
3) nie może być sprzeczne z zasadami współżycia społecznego z innych względów
4) nie można również orzec separacji, gdy jeden z małżonków żąda orzeczenia separacji, a drugi rozwodu ir rozwód jest dopuszczalny (jeśli rozwód nie jest dopuszczalny to sąd orzeka separację)

OBOWIĄZEK ALIMENTACYJNY
- obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania.
Ma on trzy aspekty:
a) funkcjonalny- polega na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może,
b) przedmiotowo - dostarczenie środków
- utrzymywania (odzież, mieszkanie, leczenie, wyżywienie, zaspokajanie w rozsądnych granicach potrzeb kulturalnych i rozrywkowych ),
- wychowania (obejmują przede wszystkim wydatki na szkołę i pomoce szkolne),
c) podmiotowo- występuje on w stosunkach między członkami rodziny- wynika z pokrewieństwa oraz jednakowo pod tym względem traktowanych przez ustawodawcę więzów małżeńskich.
Prawo do alimentów- trzy znaczenia:
a) prawo potencjalne- np. potencjalnie zobowiązane do alimentów względem swoich rodziców jest ich małoletnie dziecko, choć do konkretnych świadczeń będzie zobowiązane w przyszłości, gdy rodzice nie będą mieli własnych dochodów, a takimi dochodami będzie dysponowało dziecko,
b) powstaje wtedy, gdy jedna z osób pozostających w stosunku obowiązku potencjalnego znajduje się w potrzebie, a druga może na jej potrzeby świadczyć,
c) zobowiązanie ciągłe, wykonywane okresowo.
Cechy obowiązku alimentacyjnego:
- stanowi zobowiązanie wynikające ex lege ze ściśle określonych powiązań rodzinnych lub quasi- rodzinnych. Nie może powstać w drodze umowy, umowa może mieć za przedmiot stosunek alimentacyjny, jaki powstał z ustawy,
- należy do zobowiązań prawnorodzinnych, co dodaje szczególnej intensywności
- potencjalny obowiązek ma charakter wzajemny (wyjątek- ojciec dziecka pozamałżeńskiego względem matki ),
- prawo do alimentów jest ściśle związane z osobą uprawnionego- wynika z jego celu i charakteru- by zapewnić egzystencję,
- obowiązek alimentacyjny nie przechodzi na spadkobierców zobowiązanego ( Art. 139 ).
Spadkobiercy ci mogą być wprawdzie zobowiązani także do alimentowania tego samego uprawnionego, ale nie z racji dziedziczenia takiego długu, lecz jako samoistnie do tego zobowiązani przez ustawę. Natomiast na spadkobiercę przechodzą raty alimentacyjne, które stały się wymagalne za życia uprawnionego i które zostały prawomocnie zasądzone.
- nie można się zrzec prawa do świadczenia alimentacyjnego.

ZAKRES OBOWIĄZKU ALIMENTACYJNEGO
Zakres obowiązku alimentacyjnego zależy od:
- usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego i
- zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.
Nie bierze się pod uwagę jedynie faktu ile zobowiązany zarabia, ale ile mógłby zarabiać, gdyby w pełni wykorzystywał swe możliwości zarobkowe. Jest to przepis zwrócony przeciwko wszystkim zobowiązanym do alimentów, którzy w celu uchylenia się od obowiązku alimentacyjnego, porzucają nawet pracę.
Wypadkowa tych dwu przesłanek, decyduje o wysokości świadczeń alimentacyjnych. Ustawodawca polski odrzucił znany niektórym prawodawstwom system sztywnego określenia granic należnych świadczeń alimentacyjnych, np. przez wskazanie, że wynoszą one oznaczoną część zarobków osoby zobowiązanej.

WYGĄŚNIĘCIE OBOWIĄZKU ALIMENTACYJNEGO
Obowiązek alimentacyjny wygasa w przypadku: śmierć zobowiązanego, śmierć uprawnionego, pełne przysposobienie dziecka. W razie zmiany stosunków istnieje możliwość żądania zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego, czyli podwyższenie, zmniejszenie labo uchylenie